پنجشنبه 3 آذر 1396
نگاهي‌ به‌ تحقيقات‌ اجتماعي‌ درزمينه‌ نظام‌ تعليم‌ و تربيت‌ ايران‌ در دوره‌ معاصر 2
مهر 1375

 

 

نگاهي‌ به‌ تحقيقات‌ اجتماعي‌ درزمينه‌ نظام‌ تعليم‌ و تربيت‌ ايران‌ در دوره‌ معاصر

محمد حسن مقني زاده ( محقق معين)

مهر 1375

بخش دوم

info@moein.net

 

 

كتاب‌ ديگري‌ كه‌ با توجه‌ به‌ مشكلات‌ آموزش‌ و پرورش‌ در سطح‌ جهان‌ به‌ توصيه‌ يونسكو نوشته‌ شده‌ است‌ كتاب‌ آموختن‌ براي‌ زيستن‌ است‌. اين‌ كتاب‌ گزارشي‌ از كميسيون‌ بين‌المللي‌ توسعه‌ تعليم‌ و تربيت‌ است‌ كه‌ توسط‌ آرتور پتروفسكي‌، مجيد رهنما، فردريك‌ شامبيون‌، ادگار بور، عبدالرزاق‌ قدوره‌، هانري‌ لويژ و فيليپ‌ هررا نوشته‌ شده‌ است‌ و بخشهاي‌ مختلف‌ آن‌ توسط‌ محمد قاضي‌، پوري‌ سلطاني‌، پرويز همايونپور، داور شيخاوندي‌ و ضميمه‌ها بوسيله‌ دبيرخانه‌ كميسيون‌ ملي‌ يونسكو ترجمه‌ گرديده‌است‌. سر آغاز كتاب‌ نوشته‌ مجيد رهنما است‌ كه‌ در آن‌ به‌ واقعيت‌هاي‌ تعليم‌ و تربيت‌ و بحراني‌ كه‌ آنرا فرا گرفته‌ است‌ اشاره‌ دارد و تشريفات‌ محترمانه‌ كه‌ در سمينارهاي‌ آموزشي‌ متداول‌ است‌ و صحه‌ گذاشتن‌ هاي‌ تشريفاتي‌ بر فعاليتها آموزشي‌ و فرهنگي‌ كشورهاي‌ عضو يونسكو و وصله‌دوزي‌هاي‌ موضعي‌ را مورد دقت‌ نظر قرار داده‌ و بيان‌ مي‌دارد كه‌ با توجه‌ به‌ كوششهاي‌ بعمل‌ آمده‌ در امر مبارزه‌ با بي‌سوادي‌ تعداد بيسوادان‌ نه‌ تنها كم‌ نشده‌ بلكه‌ بر تعداد آنان‌ نيز افزوده‌ شده‌ است‌ لذا لزوم‌ برداشتي‌ نو و ديدي‌ تازه‌ از موضوع‌ تعليم‌ و تربيت‌ را با توجه‌ به‌ همه‌ ابعاد و جوانب‌ گوناگون‌ آن‌ مطرح‌ مي‌نمايد.

                         كتاب‌ با جامعيت‌ ويژه‌اي‌ همراه‌ است‌، از يك‌ طرف‌ به‌ گنجينه‌ تجربه‌ها و ارزشهاي‌ فرهنگي‌ انسانها ارج‌ مي‌نهد و از آن‌ براي‌ شناخت‌ فرايند تعليم‌ و تربيت‌ بهره‌ مي‌گيرد، وضع‌ كنوني‌ را نقد و تجزيه‌ و تحليل‌ مي‌كند و رهروان‌ را براي‌ دست‌ يافتن‌ به‌ يك‌ جامعه‌ آموزشي‌ نيرو مي‌بخشد و از طرف‌ ديگر موضوع‌ تعليم‌ و تربيت‌ را با توجه‌ به‌ جنبه‌هاي‌ سياسي‌، مرامي‌، فلسفي‌، اجتماعي‌، اقتصادي‌، علمي‌ و فرهنگي‌ مورد دقت‌ نظر قرار مي‌دهد و در آن‌ تعليم‌ و تربيت‌ را چنان‌ زمينه‌اي‌ مجسم‌ مي‌كند كه‌ بازتاب‌ همه‌ اين‌ جنبه‌هاست‌ در اين‌ كتاب‌ بر موضوعات‌ اساسي‌ تعليم‌ و تربيت‌ و مفاهيم‌ جديد آن‌، لزوم‌ آموزش‌ مداوم‌، تعليم‌ و تربيت‌ آزاد و همگاني‌ نوسازي‌ آموزش‌ و كاربرد تكنولوژي‌ و رابطه‌ آموزش‌ و كار و سرانجام‌ هموار شدن‌ راه‌ به‌ سوي‌ مدينه‌ آموزشي‌ تأكيد دارد   {آزاده‌، 1374، 35ـ34}  .

                         كتاب‌ ديگري‌ كه‌ در اينجا بايد از آن‌ نام‌ برد كتاب‌ بن‌بست‌هاي‌ اصلاحات‌ آموزشي‌ نوشته‌ مارتين‌ كارنوي‌ و هنري‌ ام‌لوين‌ ترجمه‌ محمد حسن‌ امير تيموري‌ در سال‌ 1367 مي‌باشد. در اين‌ كتاب‌ به‌ اصلاحات‌ آموزشي‌ در جامعه‌ سرمايه‌داري‌ و عواقب‌ آن‌ و رابطه‌ نظام‌ آموزشي‌ و كنترل‌ اجتماعي‌ و تغييرات‌ ماهيت‌ كار در جامعه‌، كنترل‌ مدارس‌ توسط‌ جامعه‌ و تداوم‌ نابرابري‌هاي‌ اجتماعي‌ در اثر فعاليتهاي‌ نظام‌ آموزشي‌ و مدرسه‌ اشاره‌ شده‌ است‌. نويسندگان‌ اين‌ كتاب‌ معتقدند كه‌ برنامه‌هاي‌ اصلاحات‌ در نظام‌ آموزش‌ و پرورش‌ ايالات‌ متحده‌ امريكا با شكست‌ مواجه‌ شده‌ است‌ و عليرغم‌ تمام‌ كوشش‌هايي‌ كه‌ صورت‌ گرفته‌ نمرات‌ امتحاني‌ كودكان‌ محروم‌ افزايش‌ چشمگيري‌ نيافته‌ است‌. با وجود افزايش‌ بسيار زياد هزينه‌ و كادر آموزشي‌ مدارس‌ روستايي‌ و نقاط‌ پرجمعيت‌ شهري‌ ايالات‌ متحده‌ امريكا در دهه‌ 60 ميلادي‌ هنوز از شرايط‌ مساعدي‌ برخوردار نشدند. نويسندگان‌ كتاب‌ اين‌ اعتقاد را كه‌ اصلاحات‌ آموزشي‌ مي‌تواند مسائل‌ برخاسته‌ از بطن‌ نظام‌ اقتصادي‌، سياسي‌ و اجتماعي‌ را حل‌ كند مورد سؤال‌ قرار داده‌اند و نوشته‌اند در سال‌ 1960 در ايالات‌ متحده‌، با وجود داشتن‌ بالاترين‌ درآمد سرانه‌ جهان‌ و بيشترين‌ تعداد نيروي‌ كار تحصيلكرده‌، هنوز درصد بالايي‌ از شهروندان‌ در فقر بسر مي‌برند وجود حقيقت‌ فوق‌ نسبت‌ به‌ از بين‌ بردن‌ فقر از طريق‌ آموزش‌، ترديد جدي‌ در ذهن‌ بر مي‌انگيزد و از آنجا كه‌ ايجاد و بسط‌ نظام‌ جامع‌ آموزش‌ اجباري‌ نتوانسته‌ بود مسئله‌ فقر و تبعيض‌ را حل‌ كند، انتظار مي‌رفت‌ كه‌ از طريق‌ اصلاحات‌ آموزشي‌ بتوان‌ اين‌ كار را انجام‌ داد. چرا آموزش‌ و پرورش‌ در اين‌ مورد شكست‌ خورد؟ آيا امكان‌ دارد كه‌ آموزش‌ و پرورش‌ در از بين‌ بردن‌ فقر و دستيابي‌ به‌ ديگر تغييرات‌ اجتماعي‌ مطلوب‌، موفق‌ شود؟ به‌ عقيده‌ نويسندگان‌ كتاب‌ آموزش‌ و پرورش‌ در خدمت‌ بازسازي‌ روابط‌ اقتصادي‌، اجتماعي‌ و سياسي‌ موجود قرار دارد. اين‌ امكان‌ وجود دارد كه‌ مدارس‌ از طريق‌ اثرات‌ پيش‌بيني‌ نشده‌ خود ـ و نه‌ از طريق‌ اثرات‌ پيش‌بيني‌ شده‌ و آگاهانه‌ ـ سبب‌ دگرگوني‌ اين‌ روابط‌ شوند. بر اين‌ مبني‌ نويسندگان‌ كتاب‌ معتقدند جامعه‌اي‌ كه‌ شديداً بر اساس‌ نابرابري‌ قدرت‌، درآمد و موقعيت‌ اجتماعي‌ قرار دارد، نمي‌تواند فقط‌ از طريق‌ مدرسه‌، روابط‌ موجود خود را دگرگون‌ كند. برعكس‌ در اين‌ موارد، براي‌ كمك‌ به‌ قانوني‌ جلوه‌ دادن‌ و بقاي‌ جامعه‌ موجود، مدارس‌ نيز در جهت‌ باز توليد نابرابري‌ها عمل‌ مي‌كنند  ] كارنوي‌ ولوين‌، 1367، 12 [ .

                         مارتين‌ كارنوي‌ كتاب‌ ديگري‌ نيز تحت‌ عنوان‌ آموزش‌ و پرورش‌ در خدمت‌ امپرياليسم‌ فرهنگي‌ نوشته‌ است‌ كه‌ ظاهراً اين‌ كتاب‌ تحت‌ عناوين‌ آموزش‌ يا استعمار فرهنگي‌ استعمار فرهنگي‌ در جهان‌ سوم‌ و آموزش‌ براي‌ تسلط‌ توسط‌ پروفسور فرهت‌ قائم‌ مقامي‌ بدون‌ ذكر نام‌ كارنوي‌ منتشر شده‌ است‌ و محبوبه‌ مهاجر بدليل‌ اعاده‌ حق‌ كارنوي‌ كتاب‌ را در سال‌ 1367 به‌ زبان‌ فارسي‌ ترجمه‌ كرده‌ است‌! در اين‌ كتاب‌ كارنوي‌ به‌ مسائل‌ آموزش‌ و پرورش‌ در كشورهاي‌ امريكاي‌ لاتين‌، هند و ايالات‌ متحده‌ اشاره‌ كرده‌ و آموزش‌ و پرورش‌ را نه‌ تنها مؤثر در باز توليد نابرابري‌ در جوامع‌ بلكه‌ به‌ عنوان‌ ابزاري‌ براي‌ تسلط‌ و استعمار و در خدمت‌ سرمايه‌ داران‌ مي‌داند. اين‌ كتاب‌ يك‌ پرده‌برداري‌ علمي‌ از فجايع‌ فرهنگي‌، سياسي‌ امپرياليسم‌ در زمينه‌ تعليم‌ و تربيت‌ در جهان‌ است‌.

                         كتاب‌ ديگري‌ كه‌ معرفي‌ آن‌ لازم‌ است‌ كتاب‌ مسائل‌ جهاني‌ آموزش‌ و پرورش‌ تأليف‌ ژان‌ توما ترجمه‌ احمد آقازاده‌ در سال‌ 1363 است‌. نويسنده‌ اين‌ كتاب‌ بر خلاف‌ كارنوي‌ به‌ اصلاحات‌ آموزشي‌ اميدوار است‌. كتاب‌ در هفت‌ فصل‌ تنظيم‌ شده‌ است‌. فصل‌ اول‌ با عنوان‌ آموزش‌ و پرورش‌ در حال‌ تحول‌ آغاز مي‌شود مؤلف‌ در اين‌ فصل‌ با نكته‌ سنجي‌ خاصي‌ از دگرگوني‌ به‌ مثابه‌ يك‌ خصيصه‌ پذيرفته‌ شده‌ در امر آموزش‌ و پرورش‌ ياد مي‌كند. فصل‌ دوم‌ كتاب‌ راجع‌ به‌ تعليمات‌ متوسطه‌، كارآموزي‌ و اشتغال‌ است‌ و فصل‌ سوم‌ به‌ آموزش‌ عالي‌ اختصاص‌ دارد. نويسنده‌ در اين‌ فصل‌ پس‌ از ارائه‌ تصوير تمام‌ نمائي‌ از مشكلات‌ اين‌ سطح‌ از آموزش‌ در قسمتي‌ تحت‌ عنوان‌ جستجو براي‌ راه‌ حلهاي‌ جديد ضمن‌ تأكيد بر ضرورت‌ تطبيق‌ سياست‌ آموزش‌ عالي‌ با نيازمنديهاي‌ توسعه‌ اقتصادي‌ و بازار كار ضرورت‌هايي‌ از جمله‌: ضرورت‌ اصل‌ نوجويي‌ و نوپردازي‌ در شيوه‌هاي‌ آموزش‌ و پرورش‌ دانشجويان‌، ضرورت‌ استمداد از آخرين‌ روشهاي‌ تعليم‌ و تحقيق‌، لزوم‌ تأسيس‌ دوره‌هاي‌ كوتاه‌ مدت‌ آموزشي‌ و دانشكده‌هاي‌ چند رشته‌اي‌ و ضرورت‌ تشخيص‌ حدود مسؤليتها و مشاركت‌ دانشجويان‌ در اداره‌ امور دانشگاهها پرداخته‌ است‌. در فصول‌ ديگر كتاب‌ مباحثي‌ درباره‌ مسائل‌ آموزش‌ بزرگسالان‌، نظامهاي‌ آموزشي‌ و نيازهاي‌ اساسي‌ جامعه‌، نوآوري‌ در آموزش‌ و پرورش‌ و لزوم‌ همكاريهاي‌ بين‌ المللي‌ در زمينه‌ آموزش‌ و پرورش‌ مطرح‌ شده‌ است‌. مترجم‌ كتاب‌ معتقد است‌ كه‌ اين‌ كتاب‌، كتابي‌ است‌ كه‌ مسائل‌ آموزش‌ و پرورش‌ را به‌ شيوه‌اي‌ تحليلي‌ مورد بحث‌ قرار داده‌ و در نقد و تحليل‌ مسائل‌ جهاني‌ آموزش‌ و پرورش‌ از جامعيت‌ خاصي‌ برخوردار است‌.

                         كتاب‌ ديگري‌ كه‌ در سالهاي‌ اخير مورد توجه‌ محافل‌ دانشگاهي‌ بوده‌ است‌، كتاب‌ درآمدي‌ بر جامعه‌شناسي‌ تعليم‌ و تربيت‌ نوشته‌ ايور موريش‌  (Ivor morrish)  است‌ كه‌ در سال‌ 1373 توسط‌ غلامعلي‌ سرمد ترجمه‌ شده‌ است‌. چاپ‌ نخست‌ كتاب‌ به‌ زبان‌ اصلي‌ در سال‌ 1350 منتشر شده‌ است‌. اما ترجمه‌ كتاب‌ از روي‌ ويرايش‌ دوم‌ آن‌ كه‌ مربوط‌ به‌ سال‌ 1356 مي‌باشد، صورت‌ گرفته‌ است‌. كتاب‌ داراي‌ 16 فصل‌ كه‌ هر فصل‌ داراي‌ فهرست‌ مراجع‌ و كتابنامه‌ خاص‌ و در انتهاي‌ كتاب‌ نيز واژه‌نامه‌ و فهرست‌ نامها اضافه‌ شده‌ است‌. بنابر نوشته‌ مؤلف‌، اين‌ كتاب‌ كوششي‌ است‌ در جهت‌ تهيه‌ راهنماي‌ جامعه‌شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ براي‌ دانشجوياني‌ كه‌ بويژه‌ در حوزه‌ علوم‌ تربيتي‌ تحصيل‌ مي‌كنند. كتاب‌ بويژه‌ براي‌ دانشجويان‌ و خوانندگاني‌ مناسب‌ است‌ كه‌ در مورد جامعه‌شناسي‌ قبلاً كتابي‌ مقدماتي‌ نخوانده‌اند و با مباحث‌ آن‌ آشنا نيستند مؤلف‌ در هر فصل‌ از كتاب‌ ابتدا مباني‌ جامعه‌ شناختي‌ موضوع‌ مورد بررسي‌ را ارائه‌ مي‌كند آنگاه‌ وارد عرصه‌ تعليم‌ و تربيت‌ شده‌ و موضوع‌ را در حيطه‌ آموزش‌ و پرورش‌ مورد بررسي‌ قرار مي‌دهد.

                         موريش‌ بر خلاف‌ نظر كارنوي‌ معتقد است‌ كه‌ تعليم‌ و تربيت‌ مي‌تواند ساخت‌ها را تغيير دهد وي‌ در فصل‌ چهارم‌ از كتاب‌  در اين‌ زمينه‌ مي‌نويسد: "ميان‌ جامعه‌ و تعليم‌ و تربيت‌ كنش‌ متقابل‌ وجود دارد. فقط‌ دولت‌ يا نيازهاي‌ جامعه‌ عامل‌ تعيين‌ كننده‌ تعليم‌ و تربيت‌ نيست‌. بلكه‌ نهاد و ساخت‌ تعليم‌ و تربيت‌ نيز ممكن‌ است‌ ساخت‌ اجتماعي‌ را دگرگون‌ و اصلاح‌ كند"  ] موريش‌، 1373، 70 [ .

                         علاوه‌ بر كتابهائي‌ كه‌ مستقيماً در زمينه‌ تعليم‌ و تربيت‌ منتشر شده‌اند اغلب‌ كتابهائي‌ كه‌ تحت‌ عنوان‌ مباني‌ جامعه‌ شناسي‌ و يا مقدمات‌ جامعه‌ شناسي‌ و يا جامعه‌ شناسي‌ عمومي‌ منتشر شده‌اند قسمتي‌ از كتاب‌ را به‌ مباحث‌ مربوط‌ به‌ جامعه‌ شناسي‌ تعليم‌ و تربيت‌ اختصاص‌ داده‌اند و ليكن‌ كتابهائي‌ نيز در سالهاي‌ اخير دقيقاً تحت‌ عنوان‌ جامعه‌ شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ به‌ زيور طبع‌ آراسته‌ شده‌اند كه‌ مي‌توان‌ از كتابهاي‌ علاقه‌بند (1362)، عسگريان‌ (1368)، فرجاد (1370)، قرائي‌ مقدم‌ (1373) و گلشن‌ فومني‌ (1373) نام‌ برد.

                         كتاب‌ جامعه‌ شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ علاقه‌بند يكي‌ از فني‌ترين‌ آثار منتشر شده‌ در اين‌ زمينه‌ است‌.

                         چاپ‌ اول‌ كتاب‌ در سال‌ 1354 و چاپ‌ شانزدهم‌ آن‌ در سال‌ 1374 صورت‌ گرفته‌ است‌ كتاب‌ اخيرالذكر بحدي‌ مورد استقبال‌ دانشجويان‌ و اساتيد درس‌ جامعه‌ شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ قرار گرفته‌ كه‌ طي‌ دوازده‌ سال‌ بين‌ سالهاي‌ 1362 تا 1374 چهارده‌ بار تجديد چاپ‌ شده‌ است‌. اين‌ كتاب‌ در سه‌ بخش‌ و ده‌ فصل‌ تنظيم‌ شده‌ و داراي‌ كتابنامه‌ و واژه‌نامه‌ انگليسي‌ و فارسي‌ است‌. در فصل‌ اول‌ كتاب‌ كه‌ مقدمه‌ آن‌ محسوب‌ مي‌گردد نويسنده‌ به‌ معرفي‌ محتوي‌ و روش‌ جامعه‌شناسي‌، اصول‌ جامعه‌شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ و ضرورت‌ آموزش‌ آن‌ پرداخته‌ و هدف‌ از نوشتن‌ كتاب‌ را تدريس‌ آن‌ در رشته‌هاي‌ مختلف‌ دوره‌ كارشناسي‌ امور تربيتي‌ براي‌ درس‌ جامعه‌شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ اعلام‌ كرده‌ است‌. مؤلف‌ در اين‌ فصل‌ تأكيد نموده‌است‌ كه‌ سعي‌ او بر آن‌ بوده‌ كه‌ مطالب‌ كتاب‌ با تكيه‌ بر مفاهيم‌ و اصول‌ جامعه‌شناسي‌ نوشته‌ شوند و انتظار دارد كه‌ مطالعه‌ آن‌ بتواند دانشجويان‌ را از لحاظ‌ شناخت‌ زمينه‌هاي‌ اجتماعي‌ آموزش‌ و پرورش‌، تفكر درباره‌ آن‌ و درك‌ اهميت‌ نگرش‌ جامعه‌شناختي‌ به‌ آموزش‌ و پرورش‌ مددكار باشد ] علاقه‌بند، 1374، 15 [ .

                         در فصل‌ دوم‌ و سوم‌ كه‌ با فصل‌ اول‌ مجموعاً بخش‌ يكم‌ كتاب‌ را تشكيل‌ مي‌دهند مفاهيم‌ و مباحث‌ كلي‌ طرح‌ شده‌اند. در فصل‌ دوم‌ نويسنده‌ با بيان‌ ويژگيهاي‌ آموزش‌ و پرورش‌ در جوامع‌ ابتدائي‌ قدمت‌ آموزش‌ و پرورش‌ چه‌ رسمي‌ و چه‌ غير رسمي‌ را به‌ قدمت‌ پيدايش‌ خود انسان‌ دانسته‌ است‌. آنگاه‌ تأثير پيدايش‌ و تكامل‌ خط‌ و نوشتار را در آموزش‌ و پرورش‌ مورد بررسي‌ قرار داده‌ است‌. پس‌ از آن‌ مؤلف‌ به‌ بيان‌ مفهوم‌ آموزش‌ و پرورش‌ در جامعه‌ جديد، آموزش‌ و پرورش‌ در اجتماع‌ و مدرسه‌ و همچنين‌ انواع‌ تجربه‌هاي‌ آموزش‌ و پرورش‌ در زندگي‌ اجتماعي‌ انسان‌ پرداخته‌ و نهايتاً تعريفي‌ از آموزش‌ و پرورش‌ ارائه‌ داده‌ است‌. در فصل‌ سوم‌ آموزش‌ و پرورش‌ به‌ عنوان‌ يك‌ نهاد اجتماعي‌ در كنار ساير نهادهاي‌ اصلي‌ و اوليه‌ خانواده‌، اقتصاد، دين‌ و حكومت‌ معرفي‌ شده‌ است‌ و مؤلف‌ ضمن‌ معرفي‌ ويژگيهاي‌ عمومي‌ اين‌ نهادها به‌ تحليل‌ نهادي‌ آموزش‌ و پرورش‌ و نهايتاً معرفي‌ نظام‌ آموزش‌ و پرورش‌ نوين‌ ايران‌ پرداخته‌ است‌.

                         بخش‌ دوم‌ كتاب‌ به‌ كاركردهاي‌ اجتماعي‌ آموزش‌ و پرورش‌ اختصاص‌ داده‌ شده‌ است‌. در فصل‌ چهارم‌ نه‌ كاركرد: انتقال‌ فرهنگ‌، جامعه‌پذيري‌، گزينش‌ و تخصيص‌، نظارت‌ اجتماعي‌، يگانگي‌ اجتماعي‌، نوآوري‌ و تغيير، پرورش‌ و رشد شخصي‌، سرمايه‌گذاري‌ و پرورش‌ سياسي‌ به‌ آموزش‌ پرورش‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌.

                         در فصل‌ پنجم‌، ششم‌ و هفتم‌ كتاب‌ توضيحات‌ بيشتري‌ درباره‌ سه‌ كاركرد جامعه‌پذيري‌، پرورش‌ سياسي‌ و نوآوري‌ و تغيير داده‌ شده‌ است‌ كه‌ نشان‌ از اهميت‌ اين‌ سه‌ كاركرد اساسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ دارد.

                         واقعيت‌ آن‌ است‌ كه‌ در ميان‌ كتابهاي‌ تأليف‌ شده‌ يكي‌ دو دهه‌ اخير شايد هيچ‌ كتابي‌ به‌ خوبي‌ اين‌ كتاب‌ بصورت‌ كوتاه‌ و تقريباً مفيد به‌ بيان‌ مفاهيم‌ اصلي‌ جامعه‌ شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ نپرداخته‌ است‌ و بي‌دليل‌ نيست‌ كه‌ اين‌ كتاب‌ شانزده‌ بار تجديد چاپ‌ شده‌ است‌.

                         بخش‌ سوم‌ كتاب‌ فصلهاي‌ هشتم‌، نهم‌ و دهم‌ را شامل‌ مي‌شود. در فصل‌ هشتم‌ آموزش‌ و پرورش‌ از نظر رويكردهاي‌ نظري‌ جامعه‌ شناختي‌ كاركردگرايانه‌، تضاد و تعامل‌گرا مورد بررسي‌ قرار گرفته‌ و بويژه‌ از ديدگاه‌ جامعه‌شناساني‌ چون‌ دوركيم‌، ماكس‌ وبر و مانهايم‌ طرح‌ شده‌ است‌.

                         فصل‌ نهم‌ به‌ پيدائي‌ و تحول‌ رشته‌هاي‌ جامعه‌شناسي‌ تربيتي‌ و جامعه‌شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ اختصاص‌ يافته‌ و وجوه‌ تمايز و تشابه‌ و مباحث‌ عمده‌ مطرح‌ شده‌ در اين‌ دو رشته‌ عنوان‌ شده‌ است‌. نويسنده‌ كتاب‌ در همين‌ زمينه‌ نوشته‌ است‌: "جامعه‌شناسي‌ تربيتي‌ دامنه‌ وسيع‌ و پراكنده‌اي‌ داشت‌ و در مباحث‌ و تأليفات‌ مربوط‌ به‌ آن‌ تفاوت‌هاي‌ فاحشي‌ مشاهده‌ مي‌شد. پراكندگي‌ موضوع‌ها، فقر تحليل‌ علمي‌ توأم‌ با ارزش‌ داوري‌ و تأكيد بر جنبه‌هاي‌ كاربردي‌، جامعه‌ شناسي‌ تربيتي‌ را از كسب‌ وجهة‌ علمي‌ باز داشت‌. جامعه‌شناسان‌ به‌ تدريج‌ به‌ مطالعه‌ و تحليل‌ نظام‌ آموزش‌ و پرورش‌ به‌ عنوان‌ الگوي‌ كنش‌هاي‌ متقابل‌ و رابطه‌ آن‌ با ساير نظامهاي‌ اجتماعي‌ روي‌ آوردند. در نتيجه‌ جامعه‌شناسي‌ در ارتباط‌ با آموزش‌ و پرورش‌ نقش‌ جديدي‌ بر عهده‌ گرفت‌ و رشته‌اي‌ بنام‌ جامعه‌ شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ به‌ وجود آمد" ] علاقه‌بند، 1373، 161 [ . در فصل‌ دهم‌ و آخر كتاب‌ رويكردهاي‌ نظري‌ نوين‌ جامعه‌شناسان‌ به‌ آموزش‌ و پرورش‌ كه‌ در كتابهاي‌ ديگر جامعه‌شناسي‌ به‌ زبان‌ فارسي‌ هم‌ قبلاً درج‌ شده‌ به‌ اضافه‌ رويكرد سيستمي‌ به‌ آموزش‌ و پرورش‌ ارائه‌ شده‌ است‌.

                         نويسنده‌ در صفحات‌ پاياني‌ كتاب‌ و در يك‌ جمع‌ بندي‌ عنوان‌ نموده‌ است‌ كه‌ تحليلهاي‌ جامعه‌ شناختي‌ در زمينه‌ آموزش‌ و پرورش‌ عمدتاً در سه‌ سطح‌ متمايز صورت‌ مي‌گيرند نخستين‌ سطح‌، تحليل‌ نظام‌ آموزش‌ و پرورش‌ به‌ صورت‌ يك‌ كل‌ است‌ كه‌ در آن‌ روابط‌ نظام‌ آموزش‌ و پرورش‌ در انتقال‌ و تغيير ارزشهاي‌ جامعه‌ و مداخله‌ گروهها و طبقات‌ اجتماعي‌ ذينفوذ در نظام‌ آموزش‌ و پرورش‌ مورد بررسي‌ قرار مي‌گيرد در اين‌ سطح‌ از تحليل‌ عمدتاً تحقيق‌ متكي‌ بر رويكردهاي‌ نظري‌ ساختارگرايي‌، كاركردگرايي‌ و تضاد است‌. دومين‌ سطح‌ از تحليل‌ نظام‌ آموزش‌ و پرورش‌ يا مدرسه‌ به‌ عنوان‌ يك‌ سيستم‌ باز يا سيستم‌ دروندادي‌ ـ بروندادي‌ است‌.

                         دانش‌آموزان‌ با زمينه‌ و آمادگي‌ قبلي‌ از لحاظ‌ جامعه‌پذيري‌، الگوي‌ سخنگويي‌، ارزشها، نگرش‌ها و انگيزه‌ها و نيازها وارد مدرسه‌ مي‌شوند. آنها غالباً بخش‌ اندكي‌ از وقت‌ و نيروي‌ خود را در معرض‌ تأثير برنامه‌ آموزشي‌ رسمي‌ قرار مي‌دهند فرهنگ‌ گروه‌ همسالان‌ و برنامه‌ درسي‌ پنهان‌، مي‌توانند اثرات‌ برنامه‌ درسي‌ رسمي‌ را تحت‌ الشعاع‌ قرار دهند. معلمان‌ به‌ نوبة‌ خود پيشينه‌ اجتماعي‌، فرهنگي‌، آموزشي‌ و نيازها و علايق‌ انساني‌ و حرفه‌اي‌ خاص‌ خود را دارند. ساختار مدرسه‌ به‌ نوبة‌ خود، به‌ عنوان‌ يك‌ سازمان‌ پيچيده‌، فراگرد آموزش‌ و پرورش‌ را تحت‌ تأثير قرار مي‌دهد. درك‌ چنين‌ زمينه‌ پيچيده‌اي‌ مستلزم‌ استفاده‌ از مدل‌ سيستم‌هاست‌. بنابراين‌، در اين‌ سطح‌ كوشش‌ به‌ عمل‌ مي‌آيد، تحقيقات‌ انجام‌ شده‌ ضمن‌ متكي‌ بودن‌ بر نظريه‌هاي‌ جامعه‌شناختي‌، در چارچوب‌ مدل‌ سيستمي‌ قابل‌ ارائه‌ باشند.

                         سومين‌ سطح‌، تحليل‌ در سطح‌ كلاس‌ يا مدرسه‌ است‌. تعامل‌ معلم‌ ـ شاگرد و فراگرد يادگيري‌ يا تعاملهاي‌ گوناگون‌ در محيط‌ آموزشي‌، تأثير محيط‌ آموزشي‌ بر جامعه‌پذيري‌ دانش‌آموزان‌ و ... در اين‌ سطح‌ صورت‌ مي‌گيرد. تحقيق‌ در اين‌ سطح‌ چه‌ از لحاظ‌ چارچوب‌ نظري‌ و چه‌ روش‌هاي‌ تحقيق‌ مشكلات‌ زيادي‌ دارد  ] علاقه‌بند، 1374، 185 [ .

 

سازمان‌هاي‌ پژوهشي‌

                         پژوهش‌ پايه‌ و اساس‌ توسعه‌ جوامع‌ محسوب‌ مي‌شود. اگر چه‌ پژوهش‌ به‌ علم‌ نياز دارد اما به‌ تَبَع‌ پژوهش‌ و گسترش‌ كمي‌ و كيفي‌ سازمان‌هاي‌ پژوهشي‌ و برقراري‌ نظام‌ تحقيقات‌ عقلايي‌، عملي‌ و منطبق‌ با نيازهاي‌ جامعه‌ و زمان‌، علم‌ نافع‌ حاصل‌ مي‌شود.

                         در هشتاد سال‌ اخير مؤسسات‌ پژوهشي‌ به‌ تدريج‌ در ايران‌ تأسيس‌ شده‌اند. اين‌ مؤسسات‌ عمدتاً وابسته‌ به‌ دانشگاهها و بعضاً وابسته‌ به‌ سازمانها و وزارتخانه‌هاي‌ دولتي‌ هستند. بخش‌ خصوصي‌ در ايران‌ چندان‌ علاقه‌اي‌ به‌ پژوهش‌ از خود نشان‌ نداده‌ است‌ و اگر مؤسسه‌اي‌ خصوصي‌ در زمينه‌ پژوهش‌ بوجود آمده‌ عمدتاً به‌ كارفرمائي‌ و سفارش‌ دولت‌ پژوهشهائي‌ انجام‌ داده‌ است‌. در آخرين‌ راهنماي‌ مؤسسات‌ پژوهشي‌ كشور مربوط‌ به‌ سال‌ 1373 ، 123 مؤسسه‌ پژوهشي‌ معرفي‌ شده‌ است‌، البته‌ راهنماي‌ جديدي‌ توسط‌ مركز تحقيقات‌ علمي‌ كشور در سال‌ 1375 تهيه‌ شده‌ كه‌ هنوز منتشر نشده‌ و احتمال‌ مي‌رود كه‌ تا اواخر مرداد ماه‌ 76 آماده‌ شود. عنوان‌ مؤسسه‌ پژوهشي‌ دولتي‌ براساس‌ تعريف‌ وزارت‌ فرهنگ‌ و آموزش‌ عالي‌ به‌ مؤسسه‌اي‌ اطلاق‌ مي‌گردد كه‌ به‌ عنوان‌ يك‌ نهاد مستقل‌ يا وابسته‌ به‌ سازمان‌ دولتي‌ كه‌ بر اساس‌ اهداف‌ و شرح‌ وظايف‌ مصوب‌ جهت‌ انجام‌ تحقيقات‌ تأسيس‌ گرديده‌ است‌.

                         مهرابي‌ در تحليلي‌ از چگونگي‌ وضعيت‌ مؤسسات‌ پژوهشي‌ كشور در سال‌ 1375 مي‌نويسد: "در كشور ما تأسيس‌ مؤسسات‌ پژوهشي‌ دولتي‌ معمولاً به‌ گونه‌اي‌ بوده‌ است‌ كه‌ سياست‌ يا تمايلات‌ شخصي‌ مؤسسين‌ مراكز پژوهشي‌ تا حدود زيادي‌ سياستها و برنامه‌ ريزي‌هاي‌ پژوهشي‌ موجود را تحت‌ الشعاع‌ قرار مي‌داده‌ است‌ در نتيجه‌ پاره‌اي‌ از واحدهاي‌ اجرايي‌ تغيير ماهيت‌ داده‌، خود را پژوهشي‌ اعلام‌ مي‌كرده‌ يا برعكس‌ مؤسساتي‌ كه‌ براي‌ پژوهش‌ تأسيس‌ شده‌ بودند به‌ منظور ادامه‌ حيات‌ بخشي‌ از اركان‌ خود را يا تمامي‌ آن‌ را وادار به‌ فعاليت‌ اجرايي‌ مي‌نمايند و در اين‌ ميان‌ نبود ضابطه‌ مشخص‌ براي‌ تأسيس‌، نظارت‌ يا ارزشيابي‌، موجباتي‌ را فراهم‌ ساخته‌ تا به‌ نحوي‌ كه‌ امروز به‌ راحتي‌ نمي‌توان‌ مؤسسات‌ پژوهشي‌ را از مشاوره‌اي‌، اجرائي‌، توليدي‌ و ... تميز داد"  ] مهرابي‌، 1375، 2 [ .

                         از ميان‌ 123 مؤسسه‌ پژوهشي‌ كه‌ در كتاب‌ مؤسسات‌ پژوهشي‌ كشور در سال‌ 1373 معرفي‌ شده‌اند فقط‌ دو مؤسسه‌ پژوهشي‌ بنامهاي‌ دفتر مشاوره‌ و تحقيق‌ امور تربيتي‌ و مركز تحقيقات‌ آموزشي‌ كه‌ هر دوي‌ آنها وابسته‌ به‌ وزارت‌ آموزش‌ و پرورش‌ هستند تحقيقاتي‌ در حوزه‌ آموزش‌ و پرورش‌ از ديدگاه‌ و منظر علوم‌ تربيتي‌ اجرا كرده‌اند و يا در دست‌ اجرا دارند و تحقيقي‌ كه‌ در حوزه‌ جامعه‌ شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ قرار گيرد اساساً معرفي‌ نشده‌ است‌. وزارت‌ آموزش‌ و پرورش‌ در سال‌ 1374 با كسب‌ مجوز از وزارت‌ فرهنگ‌ و آموزش‌ عالي‌ پژوهشكده‌ تعليم‌ و تربيت‌ را تأسيس‌ و جايگزين‌ مركز تحقيقات‌ آموزشي‌ نمود. پژوهشكده‌ تعليم‌ و تربيت‌ داراي‌ هفت‌ گروه‌ پژوهشي‌: سازمان‌ و مديريت‌ آموزشي‌، برنامه‌هاي‌ درسي‌ و روشهاي‌ تدريس‌، تأمين‌ و تربيت‌ نيروي‌ انساني‌، اندازه‌گيري‌ و ارزيابي‌ آموزشي‌، اقتصاد آموزش‌ و پرورش‌، آموزشهاي‌ فني‌ و حرفه‌اي‌ و روانشناسي‌ تربيتي‌ است‌. پژوهشكده‌ تعليم‌ و تربيت‌ اولويتهاي‌ پژوهش‌ خود را در سال‌ 1376 اينچنين‌ اعلام‌ كرده‌است‌: الف‌ ـ پرورش‌ استعداد خلاق‌ و روحيه‌ علمي‌ در دانش‌آموزان‌، ب‌ ـ پرورش‌ ديني‌، اخلاقي‌ و هنري‌ دانش‌آموزان‌، ج‌ ـ نوآوري‌ در نظام‌ مديريت‌ و سازمان‌ و تشكيلات‌ آموزش‌ و پرورش‌.

                         در وضعيت‌ موجود بنظر مي‌رسد كه‌ نه‌ تنها هيچ‌ مؤسسه‌ پژوهشي‌ ويژه‌ پژوهشهاي‌ جامعه‌شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ در كشور وجود ندارد بلكه‌ مؤسسات‌ پژوهشي‌ گروه‌ علوم‌ انساني‌ و اجتماعي‌ نيز پژوهش‌هاي‌ جامعه‌ شناختي‌ آموزش‌ و پرورش‌ را به‌ كلي‌ نديده‌ گرفته‌ و ضرورت‌ چنين‌ پژوهشهائي‌ در كشور احساس‌ نشده‌ است‌. حداقل‌ كاري‌ كه‌ براي‌ شروع‌ فعاليت‌ پژوهشي‌ در اين‌ زمينه‌ مي‌توان‌ انجام‌ داد اين‌ است‌ كه‌ پژوهشكده‌ تعليم‌ و تربيت‌ گروه‌ پژوهشي‌ جامعه‌ شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ را در كنار هفت‌ گروه‌ موجود تأسيس‌ نموده‌ و اين‌ نقيصه‌ مهم‌ را برطرف‌ نمايد. مگر نه‌ اينكه‌ آموزش‌ و پرورش‌ در درجه‌ اول‌ امري‌ اجتماعي‌ است‌ پس‌ چرا در اولويتهاي‌ پژوهشي‌ پژوهشكده‌ تعليم‌ و تربيت‌ و ساختار تشكيلاتي‌ آن‌ به‌ پژوهش‌هاي‌ جامعه‌ شناختي‌ توجهي‌ نشده‌ است‌؟

                         وضعيت‌ مؤسسات‌ پژوهشي‌ را مي‌توان‌ از ابعاد: وابستگي‌ سازماني‌، قدمت‌، رشته‌هاي‌ علمي‌، ملل‌ جغرافيايي‌، نيروي‌ انساني‌، طرح‌هاي‌ پژوهشي‌ و بودجه‌ مورد بررسي‌ قرار داد كه‌ در اين‌ مختصر نمي‌گنجد. اما مناسب‌ است‌ تنگناهاي‌ سازمانهاي‌ پژوهشي‌ كشور را از ديدگاه‌ مهرابي‌ كه‌ سالها با اين‌ سازمانها حشر و نشر داشته‌ و از طريق‌ تحقيق‌ با مشكلات‌ آنها آشنا شده‌ است‌ مختصراً مرور كنيم‌. متأسفانه‌ بررسي‌هاي‌ ايشان‌ نشان‌ مي‌دهد كه‌ مشكلات‌ و تنگناهاي‌ پژوهشي‌ سالهاست‌ كه‌ وجود دارد و كم‌ و زياد شده‌ اما هرگز منتفي‌ نشده‌ است‌. بسياري‌ از مشكلات‌ فعلي‌ سازمانهاي‌ پژوهشي‌ سالهاست‌ كه‌ از طرف‌ پژوهشگران‌ و مسئولين‌ امر پژوهش‌ گفته‌ و نوشته‌ مي‌شود اما همچنان‌ پا برجا بوده‌ و گويا دوباره‌ بايد آنها را مطرح‌ نمود از جمله‌ مشكلات‌: موانع‌ استخدامي‌ براي‌ استخدام‌ پژوهشگر، كمبود فرصت‌هاي‌ لازم‌ براي‌ بازآموزي‌ كاركنان‌ پژوهشي‌، عدم‌ تمايل‌ پژوهشگران‌ به‌ اجراي‌ طرح‌هاي‌ گروهي‌،

 مشكلات‌ رفاهي‌ و معيشتي‌ و عدم‌ آسودگي‌ و آرامش‌ خاطر محققان‌، مشكلات‌ اطلاع‌ رساني‌ و ارتباطات‌ و كاهش‌ انگيزه‌ محققان‌ در اثر: عدم‌ استفاده‌ از نتايج‌ تحقيق‌، عدم‌ تأمين‌ زندگي‌، تبعيض‌ و دخالت‌ دادن‌ رابطه‌ شخصي‌ براي‌ ارائه‌ امتيازات‌، عدم‌ ارتقاء به‌ سبب‌ شايستگي‌، كمي‌ اعتبارات‌ پژوهش‌، حاكم‌ نبودن‌ روح‌ علمي‌ بر اكثر مؤسسات‌ پژوهشي‌، نبود برنامه‌ريزي‌ براي‌ تحقيق‌ و لحظه‌اي‌ بودن‌ تقاضاي‌ طرح‌هاي‌ پژوهشي‌، ضعف‌ و كمبود مديريت‌ علمي‌ در بسياري‌ از مؤسسات‌ پژوهشي‌، مقررات‌ دست‌ و پاگير اداري‌ و مالي‌ (ذيحسابي‌)، ناكافي‌ بودن‌ امكانات‌ و تجهيزات‌ و ...  ] مهرابي‌، 1375، 98 [ .

مجلات‌ تخصصي‌

                         از آنجا كه‌ مؤسسه‌ پژوهشي‌ ويژه‌ تحقيقات‌ جامعه‌شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ در ايران‌ تاكنون‌ تأسيس‌ نشده‌ است‌. تبعاً انتظار وجود مجله‌ يا مجله‌هاي‌ تخصصي‌ در اين‌ رشته‌ هم‌ نمي‌رود و چنين‌ مجله‌اي‌ هم‌ در ايران‌ منتشر نمي‌شود. اما تعدادي‌ از مجلات‌ علمي‌ نسبتاً معتبر وجود دارند كه‌ در زمينه‌ تعليم‌ و تربيت‌ و يا علوم‌ اجتماعي‌ منتشر مي‌شوند كه‌ گاهاً مقالاتي‌ در زمينه‌ جامعه‌شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ در آن‌ يافت‌ مي‌شود. همچنين‌ گاه‌ و بيگاه‌ كه‌ سمينارها و جلساتي‌ در حوزه‌هاي‌ تعليم‌ و تربيت‌، جامعه‌شناسي‌ و يا فرهنگ‌ برگزار مي‌شود مقالاتي‌ در زمينه‌ جامعه‌شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ در ويژه‌نامه‌هاي‌ اين‌ نشست‌ها به‌ چشم‌ مي‌خورد. از جمله‌ مجلات‌ اخير الذكر مي‌توان‌ از نشريات‌ زير نام‌ برد: مجله‌ علوم‌ تربيتي‌ دانشكده‌ علوم‌ تربيتي‌ دانشگاه‌ تهران‌، فصلنامه‌ پژوهش‌ در مسائل‌ تعليم‌ و تربيت‌ وابسته‌ به‌ انجمن‌ ايراني‌ تعليم‌ و تربيت‌، مجله‌ تربيت‌ وابسته‌ به‌ وزارت‌ آموزش‌ و پرورش‌، نشريات‌ يونسكو، مجله‌ رشد علوم‌ اجتماعي‌، رشد معلم‌، نامه‌ علوم‌ اجتماعي‌ وابسته‌ به‌ دانشكده‌ علوم‌ اجتماعي‌ دانشگاه‌ تهران‌، فصلنامه‌ علوم‌ اجتماعي‌ دانشكده‌ علوم‌ اجتماعي‌ دانشگاه‌ علامه‌ طباطبائي‌، ماهنامه‌ پيوند مربوط‌ به‌ انجمن‌ اولياء و مربيان‌. ضمناً در دو نشريه‌ فصلنامه‌ تعليم‌ و تربيت‌ و مديريت‌ در آموزش‌ و پرورش‌ كه‌ توسط‌ وزارت‌ آموزش‌ و پرورش‌ منتشر مي‌شوند كمتر مقاله‌اي‌ از ديدگاه‌ جامعه‌ شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ نوشته‌ شده‌ است‌ و عمده‌ مقالات‌ اين‌ دو نشريه‌ به‌ مسائل‌ آموزش‌ و پرورش‌ از ديدگاه‌ اقتصاد دانان‌، برنامه‌ريزان‌، و عالمان‌ علوم‌ تربيتي‌ و روانشناسي‌ اختصاص‌ دارد. يكي‌ از نشرياتي‌ كه‌ توسط‌ وزارت‌ فرهنگ‌ و آموزش‌ عالي‌ براي‌ مدت‌ كوتاهي‌ طي‌ سالهاي‌ 1371 و 1372 منتشر شد فصلنامه‌ علمي‌ و فرهنگي‌ دفتر دانش‌ بود كه‌ مقالات‌ و گفت‌ و شنودهاي‌ ارزشمندي‌ در زمينه‌ جامعه‌شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ منتشر كرد كه‌ در ادامه‌ مقاله‌ از آن‌ استفاده‌ خواهيم‌ نمود.

 

 انجمن‌هاي‌ علمي‌

                         انجمن‌ علمي‌ سازماني‌ تخصصي‌ است‌ كه‌ بر اساس‌ توافق‌ و شركت‌ داوطلبانه‌ گروهي‌ از افراد متخصص‌ در يك‌ رشته‌ علمي‌ شكل‌ مي‌گيرد و به‌ بخشي‌ از روابط‌ موجود و كنش‌ متقابل‌ بين‌ عاملان‌ نقش‌هاي‌ علمي‌ كه‌ به‌ صورت‌ مجموعه‌اي‌ از ساختها و روابط‌ رسمي‌ و غير رسمي‌، پايدار و ناپايدار، در سطح‌ ملي‌ و بين‌ المللي‌ وجود دارد، انتظام‌ و انسجام‌ مي‌بخشد. در انجمنهاي‌ علمي‌، تخصص‌، عمدتاً به‌ معناي‌ داشتن‌ يك‌ درجه‌ علمي‌ دانشگاهي‌ است‌، اما سطح‌ تخصص‌ لازم‌ براي‌ عضويت‌ در جوامع‌ مختلف‌ و رشته‌هاي‌ علمي‌ متفاوت‌، فرق‌ مي‌كند  ] امير شيباني‌، 1373، 81 [ .

                         بر اساس‌ مصوبه‌ سال‌ 1370 شوراي‌ عالي‌ انقلاب‌ فرهنگي‌، اختيار صدور مجوز تأسيس‌ و پروانة‌ فعاليت‌ انجمنهاي‌ علمي‌ بر حسب‌ مورد با سه‌ وزارتخانه‌ فرهنگ‌ و آموزش‌ عالي‌، بهداشت‌ درمان‌ و آموزش‌ پزشكي‌ و فرهنگ‌ و ارشاد اسلامي‌ مي‌باشد. در حال‌ حاضر از ميان‌ 59 انجمني‌ كه‌ از وزارت‌ فرهنگ‌ و آموزش‌ عالي‌ مجوز فعاليت‌ دريافت‌ كرده‌اند تنها دو انجمن‌ تا حدودي‌ در حيطه‌ بحث‌ ما قرار مي‌گيرند كه‌ عبارتند از:

 انجمن‌ ايراني‌ تعليم‌ و تربيت‌ به‌ رياست‌ دكتر علي‌ شريعتمداري‌ و انجمن‌ جامعه‌شناسي‌ به‌ رياست‌ دكتر غلامعباس‌ توسلي‌. از عمر اين‌ دو انجمن‌ بيش‌ از 5 سال‌ نمي‌گذرد. انجمن‌ ايراني‌ تعليم‌ و تربيت‌ تمايل‌ خود را و زمينه‌ برگزاري‌ دوره‌هاي‌ آموزشي‌ ضمن‌ خدمت‌ تشكيل‌ كارگاههاي‌ روش‌ تحقيق‌ و روش‌ تدريس‌، هدايت‌ و اجراي‌ طرح‌هاي‌ تحقيقاتي‌ و نيز بررسي‌ مسائل‌ مبتلا به‌ تعليم‌ و تربيت‌ به‌ وزارت‌ آموزش‌ و پرورش‌ اعلام‌ كرده‌ است‌. انجمن‌ ايراني‌ تعليم‌ و تربيت‌ بويژه‌ مايل‌ است‌ در زمينه‌ نقد و بررسي‌ و ارزشيابي‌ و رفع‌ تنگناهاي‌ احتمالي‌ نظام‌ جديد آموزش‌ متوسطه‌ و برنامه‌ ريزي‌ دروس‌ دانشكده‌ علوم‌ تربيتي‌، تربيت‌ دبير و ارزشيابي‌ عملكرد دانشكده‌ها با وزارتخانه‌هاي‌ آموزش‌ و پرورش‌ و فرهنگ‌ و آموزش‌ عالي‌ همكاري‌ نمايد. انجمن‌ ايراني‌ تعليم‌ و تربيت‌ در بهار سال‌ 1373 تعداد اعضاي‌ پيوسته‌ انجمن‌ را 250 نفر اعلام‌ كرده‌است‌ كه‌ هنوز در كمسيونها و كميته‌هاي‌ تخصصي‌ انجمن‌ سازماندهي‌ نشده‌اند و انجمن‌ تبديل‌ به‌ يك‌ نهاد بالنده‌ در عرصه‌ تعليم‌ و تربيت‌ كشور نشده‌ است‌ . انجمن‌ ايراني‌ تعليم‌ و تربيت‌ توانسته‌ است‌ از سال‌ 72 فصلنامه‌اي‌ تحت‌ عنوان‌ پژوهش‌ در مسائل‌ تعليم‌ و تربيت‌ منتشر كند. در شماره‌ 3 فصلنامه‌ كه‌ در بهار 1373 منتشر شده‌ سه‌ مقاله‌ از ده‌ مقاله‌ آن‌ حاوي‌ موضوعاتي‌ است‌ كه‌ در حوزه‌ جامعه‌شناسي‌ آموزش‌ و پرورش‌ قرار مي‌گيرد.

                         انجمن‌ جامعه‌ شناسي‌ در طول‌ عمر كوتاهش‌ فعاليت‌ چنداني‌ از خود نشان‌ نداده‌ است‌ . اين‌ انجمن‌ كه‌ از سال‌ 1371 تأسيس‌ شده‌ است‌ تاكنون‌ صرفاً به‌ برگزاري‌ سخنراني‌هاي‌ علمي‌ ماهيانه‌ غير منظم‌ اكتفا نموده‌ است‌. همچنين‌ تعدادي‌ از اين‌ سخنراني‌ها را در نشريه‌اي‌ تحت‌ عنوان‌ نامه‌ انجمن‌ جامعه‌شناسي‌ در يك‌ نوبت‌ در سال‌ 1375 منتشر نموده‌ است‌. در تحقيقي‌ كه‌ درباره‌ انجمن‌هاي‌ علمي‌ در ايران‌ انجام‌ شده‌ به‌ مسائل‌ و مشكلات‌ انجمن‌هاي‌ علمي‌ اشاره‌ شده‌ است‌ يكي‌ از مشكلات‌ انجمن‌هاي‌ علمي‌ در ايران‌ دشواريهاي‌ قانوني‌ بوده‌ است‌. ريشه‌ موانع‌ قانوني‌ در اين‌ واقعيت‌ نهفته‌ است‌ كه‌ در ايران‌ به‌ طور سنتي‌، نسبت‌ به‌ سازمانهاي‌ غير دولتي‌ با بدگماني‌ و ترديد نگاه‌ مي‌شده‌ است‌. مشكل‌ ديگر انجمن‌ها مشكل‌ مالي‌ است‌. كمك‌هاي‌ دولتي‌، حق‌ عضويت‌ اعضا و سود حاصل‌ از فروش‌ نشريات‌ از منابع‌ درآمد انجمن‌هاي‌ علمي‌ در ايران‌ هستند. انجمن‌ها وقتي‌ فعال‌ شوند درآمدهايشان‌ جبران‌ هزينه‌ها را نمي‌كند و دچار مشكل‌ مالي‌ مي‌شوند. انجمن‌ هاي‌ علمي‌ در حوزه‌ وزارت‌ فرهنگ‌ و آموزش‌ عالي‌ هيچ‌ يك‌ محل‌ استقرار مستقلي‌ ندارند و از فضاي‌ كافي‌ و تجهيزات‌ مناسب‌ و كتابخانه‌ برخوردار نيستند. مهمترين‌ مشكل‌ انجمن‌هاي‌ علمي‌ در ايران‌ نهادينه‌ نشدن‌ آنهاست‌. اين‌ انجمن‌ها معمولاً با مشكل‌ پذيرش‌ مسؤوليت‌ مواجه‌ هستند. انجمن‌هاي‌ علمي‌ قائم‌ به‌ گروه‌ معدودي‌ از افراد متخصص‌ هستند كه‌ با كنارگيري‌، فوت‌، خسته‌ شدن‌ و يا هر دليل‌ ديگر و متوقف‌ شدن‌ فعاليت‌ آنها، انجمن‌ ديگر قادر نيست‌ به‌ فعاليت‌ خود ادامه‌ دهد، عدم‌ استمرار فعاليت‌ انجمن‌هاي‌ علمي‌ در ايران‌ در همين‌ نكته‌ نهفته‌ است‌. حتي‌ در انجمن‌هاي‌ علمي‌ فعال‌، ميزان‌ مشاركت‌ اعضا در امور انجمن‌ بسيار پايين‌ است‌. در هر انجمن‌ گروهي‌ معدود، كه‌ هسته‌ فعال‌ علمي‌ انجمن‌ هستند، آن‌ را به‌ تناوب‌ اداره‌ مي‌كنند  ] امير شيباني‌، 1373، 89 [ .

 

 

بازگشت