پنجشنبه 3 آذر 1396
ارزشیابی فعالیت های آمایش سر زمین در ایران (بخش اول)
سه شنبه 22 اسفند 1385

 

 

ارزشیابی فعالیت های آمایش سر زمین در ایران

 

محمد حسن محقق معین

شهریور 1385

 

بخش اول مقاله 

 

 

 

مقدمه

"فرایند نظام مند جمع آوری اطلاعات در باره موردِ ارزشیابی" را "ارزشیابی" گویند. ارزشیابی از جمله  به منظور کسب شناخت،بهبود عملکرد ،یادگیری،پاسخگویی، برقراری ارتباطات و برنامه ریزی برای آینده انجام می شود.

"فعالیت" به معنی "مصرف منابع" است.منابع اعم از  انسانی(دولتی،غیردولتی) ،نهادی(سازمان ها و گروهها در سطوح مختلف)،مالی(بین المللی ، ملی و محلی)،زیر بنایی( مادی:  تجهیزات و امکانات سرمایه ای  و  انواع شبکه های خدماتی برق و آب و راه،امنیت و...؛معنوی : فرهنگ،سوادو...) و طبیعی می باشد.

" توزيع مناسب جمعيت و فعاليت ها در پهنه سرزمين، با هدف استفاده كارآمد از قابليت ها و مزيت هاي كشور" را "آمایش سرزمین" گویند. آمايش سرزمين به دنبال منطقي كردن فعاليت انسان با زمين و فضا ست. فضا در برگيرنده  و حاصل روابط متقابل اقتصادي- اجتماعي بخشي از جامعه در محيط مشخصي از سرزمين است و سازمان فضايي ، تبيين روابط بين انسان و فضا  و فعاليت هاي انسان در فضا مي باشد. سازمان فضايي سيماي كلي و چگونگي پراكنش و اسكان جمعيت و توزيع استقرار و ساختار اقتصادي- اجتماعي  و كنش هاي متقابل بين آنها را مشخص مي سازد.  تدوین ، اجرا و ارزشیابی صحیح و کامل برنامه های آمایش سرزمین منجر به شناخت ، تصرف بهینه و نهایتا تعالی سرزمین می شود.

 

طرح مساله

از ابتدای شروع  رسمی فرایند برنامه ریزی در ایران در سال 1327 ، نوعی آمایش سرزمین مفروضه پیشینی برنامه ریزی بوده است. در ماده 4 قانون برنامه عمرانی اول 1334-1327 آمده است: وجوه مذکور در ماده 2 با رعایت استعداد و احتیاجات هر محل به طور متناسب فی مابین شهرستانهای مختلف کشور تقسیم خواهد شد به نحوی که حصه مجموع شهرستانهای هریک از استانها در ظرف هفت سال از یک هزار میلیون ریال کمتر نباشد.

ماده 7 قانون برنامه هفت ساله دوم عمرانی کشور(1341- 1334)نیز شاهد رسمی  دیگری بر این ادعا است. در این ماده سازمان برنامه موظف شده است تا سعی نماید تا آنجایی که میسر است عملیات عمرانی بین استا نها وشهرستان های مختلف کشور با توجه به اوضاع واحوال محلی و استعداد وامکانات طبیعی تقسیم شود.

اما  ظاهرا برنامه ریزان ایران از ارتفاع مناسب به جای جای  سرزمین  ایران در  میان جهان نگاه نمی کردند.فعالیت های آمایش سرزمین در ایران به طور رسمی لاقل از 36 سال گذشته آغاز شده است.این فعالیت هاشامل چه اقداماتی،توسط چه کسانی، چه موقع، برای چه کسانی،چرا، چگونه و در کجا انجام شده  است.نتایج و پیامد های این فعالیت ها چیست؟

مطالعات آمايش سرزمين  به عنوان اصلی ترین فعالیت آمایش سرزمین در ایران لااقل از سال 1349 با تدوین گزارش "اقتصاد منطقه ایران" توسط "مهندسین مشاور بتل" شروع شده است(سازمان برنامه وبودجه، 1379).پس از این مطالعه پیشتاز،شاهد فعالیت های متنوعی در عرصه آمایش سرزمین  در سطح کشور بوده ایم. "گاه شمار تاریخی فعالیت های آمایش سرزمین در ایران" به شرح ذیل است:

 

دوره اول: (1356- 1353)

1353 شروع مطالعات برای تدوین "استراتژی دراز مدت آمایش سرزمین" توسط مهندسین مشاور ستیران

1354 تصویب قانون تغییر نام وزارت مسکن و شهرسازی و مطرح شدن مقوله طرح جامع سرزمین  و مطالعات توسعه کالبدی

1355 انتشار گزارشات مرحله اول استراتژی دراز مدت آمایش سرزمین

1356 تدوین برنامه ششم عمرانی دولت ایران با استفاده از رویکرهای آمایش سرزمین

 

دوره دوم :(1375-1362)

1362 شروع مطالعات "طرح پایه آمایش سرزمین اسلامی ایران" توسط سازمان برنامه و بودجه

1363 تصویب کلیات مطالعات آمایش سر زمین در هیات دولت جمهوری اسلامی ایران

1364 تدوین و انتشار گزارشات مرحله اول مطالعات "طرح پایه آمایش سرزمین اسلامی ایران" توسط دفتر برنامه ریزی منطقه ای  معاونت امور مناطق وزارت  برنامه وبودجه

1364 تصویب سیاست های آمایش سرزمین در شورای اقتصاد

1368 تدوین و انتشار گزارشات مرحله دوم مطالعات "طرح پایه آمایش سرزمین اسلامی ایران" توسط سازمان برنامه و بودجه

1368 شروع مطالعات طرح کالبدی ایران با مسئولیت وزارت مسکن و شهرسازی

1371 مصوبه شورای عالی اداری در خصوص تقسیم وظایف وزارت مسکن و شهرسازی و سازمان برنامه و بودجه در خصوص طرح آمایش سرزمین و طرح جامع سرزمین

1375 تصویب مطالعات طرح کالبدی ایران

 

دوره سوم : 1376 به بعد

1376 شروع مطالعات "طرح پایه آمایش سرزمین ایران" توسط سازمان برنامه وبودجه

1378 تدوین وانتشار گزارشات ملی و منطقه ای مطالعات طرح کالبدی ایران در سطح نسبتا وسیع توسط مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی ومعماری وزارت مسکن

1378 تدوین و انتشار محدودگزارشات حاصل از مطالعات "طرح پایه آمایش سرزمین ایران" توسط دفتر آمایش  و برنامه ریزی منطقه ای معاونت امور اقتصادی و هماهنگی سازمان برنامه بودجه

1382 تدوین "سیاست های کلی آمايش سرزمين، امور زيست محيطي و توسعه پايدار" تحت عنوان   "سياستهاي کلي نظام در دوره چشم انداز" در یک محور مستقل در 5 بند در سازمان مدیریت وبرنامه ریزی کشور

1382 تصویب  "سیاست های کلی آمايش سرزمين، امور زيست محيطي و توسعه پايدار" تحت عنوان   "سياستهاي کلي نظام در دوره چشم انداز" در یک محور مستقل در 5 بند در هیات دولت جمهوری اسلامی ایران

1382 تصویب "اصول آمایش سرزمین" ذیل سیاست های کلی "محور امور اجتماعي، سياسي، دفاعي و امنيتي" تحت عنوان" سیاست های کلی برنامه چهارم توسعه جمهوري اسلامي ايران" در مجمع تشخیص مصلحت نظام 

1382 تصویب "اصول آمایش سرزمین" ذیل "سیاست های کلی برنامه چهارم توسعه" در جهت تحقق  "چشم انداز جمهوري اسلامي ايران در افق 1404 هچري شمسي" توسط مقام رهبری

1383 مکلف شدن دولت جمهوری اسلامی ایران بر قرار دادن "اسناد ملی آمایش سرزمین" و "کالبدی ملی" به عنوان مرجع اصلی هماهنگی های بین بخشی،بین منطقه ای و بخشی- منطقه ای در تصمیم گیری های اجرایی  و به هنگام نمودن "سند ملی آمایش سرزمین" متناسب با تحولات جهانی،منطقه ای ،علمی فنی،و با بهره گیری از اطلاعات پایه ای و مکانی و تعامل سطوح خرد و کلان منطقه ای وبخشی به گونه ای که "برنامه پنجم توسعه اقتصادی ،اجتماعی  و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران" در سازگاری با "سند ملی آمایش سرزمین" تنظیم گردد؛بر مبنای ماده 74 قانون برنامه چهارم توسعه

1383 تصویب "سطح کلان سند ملی آمایش سر زمین" تحت عنوان "ضوابط ملی آمایش سرزمین"  و تعیین "جهت گیری های ملی آمایش سرزمین" در 33 بند در ماده یک این مصوبه توسط هیات دولت جمهوری اسلامی ایران

1383 مکلف شدن سازمان مدیریت  و برنامه ریزی کشور در  فراهم کردن زمینه استمرار و پویایی مطالعات آمایش سرزمین با سه رویکرد:"تاثیر تحولات جهانی،منطقه ای و داخلی"؛"تعمیق نگرش بلند مدت وپایدار در راهبرد های توسعه ای کشور" و "تهیه طرح های ویژه از نظر موضوعی و یا محدوده جغرافیایی" و سازماندهی مطالعات آمایش سرزمین به گونه ای که برنامه پنجم و برنامه های بعدی میان مدت توسعه کشور به طور کامل بر مبنای سند آمایش سرزمین تهیه گردد؛بر مبنای ماده 11 "ضوابط ملی آمایش سرزمین"

1383 تکلیف شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، شورا های برنامه ریزی وتوسعه استانها و دستگاههای اجرایی کشور بر تنظیم و تصویب طرح های توسعه و عمران در سطوح ملی، منطقه ای و ناحیه ای و محلی در محدوه وظایف قانونی خویش در راستای تحقق جهت گیری های ملی و راهبرد های بخشی واستانی آمایش سرزمین بر مبنای ماده 10 "ضوابط ملی آمایش سرزمین"

1383 موظف شدن تمامی دستگاههای اجرایی ملی،استانی و محلی در انتخاب مکان فعالیت ها و اقدامات مربوط در زمینه تهیه و تصویب طرح های خود در راستای "جهت گیری های ملی و راهبرد های بخشی واستانی آمایش سرزمین بر مبنای ماده 10 "ضوابط ملی آمایش سرزمین"

1383 موظف شدن "مرکز ملی آمایش سرزمین" به "بررسی روند تغییرات جمعیت و فعالیت و تحولات در سازمان فضایی کشور" در  مقایسه با "جهت گیری های ملی آمایش سرزمین" با استفاده از"امکانات نظارتی موجود در کشور" و "مشخص کردن مغایرت های اساسی" و "گزارش آن" به "شورای آمایش سرزمین " بر مبنای ماده 15 "ضوابط ملی آمایش سرزمین"

1384 تشکیل مرکز ملی آمایش سرزمین در سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور بر مبنای ماده 14 "ضوابط ملی آمایش سرزمین "

1385 تشکیل شورای آمایش سرزمین به ریاست رئیس سازمان مدیریت وبرنامه ریزی کشور بر مبنای ماده 13 "ضوابط ملی آمایش سرزمین  در فروردین ماه و تصویب"آيين‌نامه داخلي شوراي آمايش سرزمين به در 10 ماده و 9 تبصره " در فروردین ماه

1385  تشکیل كميسيون تخصصي شورای آمایش سرزمین به منظور بررسي‌هاي كارشناسي و تخصصي «نظريه پايه توسعه استان‌ها و راهبردهاي بخشي آمايش» براي طرح و تصويب در شوراي آمايش سرزمين در اردی بهشت ماه

1385 تصویب «نظريه پايه توسعه و راهبردهاي آمايش سرزمين استان اصفهان» در دومین جلسه شورای آمایش سرزمین در خرداد ماه

1385 تشکیل "نهاد تحقیقاتی متناظر" با مرکز ملی آمایش سرزمین  تحت عنوان "موسسه مطالعات و تحقیقات آمایش سرزمین" وابسته به سازمان مدیریت وبرنامه ریزی کشور بر مبنای ماده 14 "ضوابط ملی آمایش سرزمین "

1385 تنظیم و هماهنگی  "نظریه پایه توسعه استانها" و "راهبرد های بخشی" بر مبنای "جهت گبری های ملی آمایش سرزمین"  و "نقطه نظرات اعلام شده از سوی دستگاههای بخشی و شوراهای برنامه ریزی و توسعه استانها " توسط سازمان مدیریت وبرنامه ریزی کشور و ارائه آن به شورای آمایش سرزمین جهت به تصویب رساندن در مراجع ذیربط قانونی بر مبنای ماده 7 "ضوابط ملی آمایش سرزمین"

1385 تنظیم اقدامات و عملیات بودجه سالانه دستگاههای اجرایی  و شورا های برنامه ریزی  و توسعه استانها بر مبنای  جهت گیری های ملی و راهبردهای بخشی و استانی مندرج در اسناد ملی توسعه استانی و بخشی  برنامه چهارم توسعه برمبنای مواد 8 و 9 " ضوابط ملی آمایش سرزمین"

1385 اجرای پروژه یکساله  "طراحی نظام برنامه ریزی مبتنی بر آمایش سرزمین" در مرکز ملی آمایش سرزمین به منظور ایجاد نظام برنامه ریزی توسعه یکپارچه در جهت تحقق مفاد مواد 10 واا ضوابط ملی آمایش سرزمین

1385برگزاری گرد همایی و همایش ملی مسئولان آمایش سرزمین سازمان مدیریت استانها و مسئولان سازمان مدیریت کشور و اعلام ابلاغ نرخ خدمات برنامه آمایش سرزمین و لزوم تدوین برنامه بیست ساله آمایش سرزمین از سوی معاونت اقتصادی سازمان مدیریت وبرنامه ریزی کشور در اردی بهشت ماه در مشهد

1385 برنامه ریزی برای برگزاری همایش ملی آمایش سرزمین در آذر ماه در تهران توسط مرکز ملی آمایش سرزمین وهمکاران

 

تعمق در "گاه شمار تاریخی فعالیت های آمایش سرزمین در ایران" نشان می دهد که مطالعات آمایش سرزمین، مهمترین فعالیت در این حوزه بوده است.این مطالعات در جهت نهادی کردن آمایش سرزمین در ایران انجام شده و در نتیجه  دور سوم فعالیت های آمایش سرزمین ، تا حدودی به این مهم نزدیک شده ایم.

 محمود کتابچی  در همین زمینه گفته است:

"آمايش سرزمين را هر چقدر زودتر شروع كنيد، بهتر است.
اصطلاحاً مي گويند حكومتي كه آمايش سرزمين انجام مي دهد، سرزمين خودش را يكبار ديگر تصرف مي كند. يعني در حقيقت اجزاي اين سرزمين را تحت مديريت خودش در مي آورد و توسعه را برپهنه آن هدايت مي كند. البته گروهي هم معتقدند كه اين با آزادي اقتصادي و آزادي فعاليت انسانها مغاير است. تلاش براي تهيه سند آمايش سرزمين قبل از انقلاب شروع شد، مشاور خارجي هم گرفتند و قرار بود برنامه ششم عمراني قبل از انقلاب هم بر مبناي آمايش سرزمين تهيه شود ولي با انقلاب اسلامي متوقف شد.

ما بعد از انقلاب در سال۶۱ كه مي خواستيم وارد فعاليت برنامه ريزي بشويم، يك برنامه تدوين شده غيرمصوبي در كشور به اجرا درآمد، تهيه كنندگان اين برنامه همان موقع به اين نتيجه رسيدند كه خلأ « آمايش سرزمين» وجود دارد. در دهه۶۰ در زمان دولت آقاي مهندس موسوي، تهيه سند آمايش سرزمين در دستور كار دولت قرار گرفت. سال۶۲ تا ۶۶سازمان برنامه ، سند آمايش سرزميني را كه قبل از انقلاب تهيه شده بود، متناسب با مقتضيات انقلاب و جمهوري اسلامي اصلاح كرد و كار گسترده اي انجام شد كه خب به عنوان يك تجربه، كار ارزشمندي بود، برخي ازنتايج آن در كشور مورد استناد قرار گرفت. اين سند آمايش سرزمين به تصويب نهايي نرسيد، اما برخي از توصيه هاي راجع به مناطق آزاد و بعضي از شبكه هاي زيربنايي بعداً در كشور اجرا شد.

در تهيه برنامه اول مسؤولان وقت به اين جمع بندي رسيدند كه ما به استفاده از ظرفيتهاي توسعه كشور كه تخريب شده و بايد بازسازي شود، نياز داريم و بايد حداكثر كارايي را مبنا قرار بدهيم بنابراين آمايش سرزمين كه در كنار حداكثر كارايي، نكاتي مثل توسعه و توازن و عدالت و پهناي سرزمين را هم مورد توجه قرار داده بود، در اولويت قرار نگرفت.

برنامه دوم را هم ادامه همان فعاليت قرار دادند .ولي در برنامه سوم كه مي خواستند بحث سرمايه گذاريهاي عمده وجديد را مطرح كنند، آمايش سرزمين مورد توجه قرار گرفت.

در مجموع هر زمان كه توسعه كشور را مبتني بر يك سند بلندمدتي مثل آمايش سرزمين قرار بدهيم خيلي بهتر از اين است كه آن را نداشته باشيم، اعم از اينكه آن زمان برنامه اول و دوم باشد يا الآن كه وارد برنامه چهارم مي شويم." (کتابچی،1382)

 

روش ارزشیابی

فعالیت های آمایش سرزمین از نگاه های گوناگون ،قابل طیقه بندی و مطالعه است. این فعالیت ها دارای سطوح مختلف و مرتبطی است.در نگاه این مقاله فعالیت های آمایش سرزمین در شش سطح زیر از یکدیگر قابل تجزیه و ارزشیابی  است:

1.     انجام مطالعات آمایش سرزمین

2.     تدوین قواعد آمایش سرزمین

3.     مدیریت آمایش سرزمین

4.     تدوین برنامه آمایش سرزمین

5.     اجرای برنامه آمایش سرزمین

6.     ارزشیابی فعالیت های آمایش سرزمین

 

این ارزشیابی متمرکز بر پیامد است.بنا بر این منابع،فرایند و برونداد ها ی فعالیت های آمایش سرزمین در ایران در این مقاله مورد بررسی و ارزشیابی قرار نگرفته است.ما در این مقاله  صرفا برخی از پیامد های فعالیت های آمایش سرزمین را در حد میسور آشکار کرده ایم.

جمع آوری اطلاعات با استفاده از  سه روش : مرور مدارک، صحبت با ذی نفعان و مشاهده صورت گرفته است.

 

یافته های ارزشیابی

علاوه بر یافته"گاه شمار تاریخی فعالیت های آمایش سرزمین درایران" که بر حسب ضرورت در ابتدای مقاله ارائه شد؛این مطالعه یافته های دیگری نیز داشته است.در این قسمت به صورت فهرست وار به توصیف این یافته ها می پردازیم.دربخش بعدی مقاله تلاش شده است تا تحلیِلِ در حد امکان منسجمی در ارتباط با مشاهدات و یافته های  این ارزشیابی ارائه گردد.

1.   هرچند که در این مطالعه قصد و امکان پرداختن  به ارزشیابی ی منابع ،فرایند و برونداد های فعالیت های  آمایش سرزمین در ایران را نداشتیم؛امامرور اجمالی اسناد موجود در مرکز آمایش سرزمین در زمینه  فعالیت  های انجام شده نشان داد که عرصه وسیعی برای نقد وارزشیابی این فعالیت ها طی 36 سال گذشته فراهم شده است.متاسفانه این عرصه کاملا بکر و نقد نخورده است!البته در مجمع تشخیص مصلحت نظام مطالعاتی  در زمینه آمایش سرزمین انجام شده است که فرصت پی گیری و رویت آنها حاصل نشد.

2.   به نظر می رسد از شش فعالیت متصور برای آمایشِ سرزمین  مطرح شده در این مقاله ،در ایران صرفا سه فعالیت: مطالعه ،تدوین قواعد و مدیریت آمایش سرزمین در طول 36 سال اخیر صورت گرفته باشد. مشاهدات حاکی از آن است که سه فعالیت دیگر شامل: تدوین  و اجرای برنامه های آمایش سرزمین و نیز فعالیتِ  ارزشیابی فعالیت های آمایش سرزمین تا کنون انجام نشده است.

3.    در 36 سال گذشته سه دور مطالعات آمایش سرزمین در ایران انجام شده که در "گاه شمار تاریخی فعالیت های آمایش سرزمین درایران" به آن اشاره شد.مطالعات دور اول عمدتا توسط مهندسین مشاور ست کوپ فرانسوی و همکاران ایرانی تحت عنوان ستیران انجام شده عمد تا با رویکرد توسعه درون زا و مطالعه در سرزمین بوده است.پیامد این مطالعات طرح مباحث آمایش سرزمین در برنامه ششم عمرانی اجرا نشده بود.
دور دوم مطالعات حدود سه سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی توسط سازمان برنامه وبودجه شروع و توسط وزارت برنامه وبودجه تکمیل شد.این مطالعات ظاهرا بهره ای از مطالعات دور اول نبرد چرا که در کشور تغییرات بنیانی پیش آمده وشرایط تغییر کرده بود.این مطالعات  با رویکرد توسعه  منطقه ای محلی به ویژه تحت تاثیر کاهش درآمد های نفتی  و پیروزی انقلاب در شرایط درگیری کشور در جنگ تحمیلی  انجام شده است. این مطالعات نیز در سرزمین انجام شده است. با اینکه گزارشات متعددی در دوره 6 سال مطالعه دور اول از 1362 تا 1368 منتشر شد؛ازاین مطالعات در تنظیم برنامه اول توسعه 1372-1368استفاده ای نشد.
مطالعات دور سوم نیز از سال 1376 مطرح  واز سال 1377 رسماتوسط سازمان برنامه وبودجه شروع و هم اینک نیز توسط سازمان مدیریت وبرنامه ریزی کشور ادامه دارد.این  دور مطالعات نیز بهره ای از مطالعات دور قبل نبرد؛ چرا که شرایط ایران ،منطقه وجهان دگر گون شده بود.این دورِ مطالعات بر خلافِ دو دور مطالعه قبلی بر سرزمین و با رویکرد توسعه ای جهانگرایانه  و برون زا انجام می شود. گزارشات  مرحله اول این مطالعه در سال1378 آماده شد. اما در برنامه سوم 1383- 1379  مورد استفاده قرارنگرفت.
 در ماده 72 برنامه چهارم 1388-1384 پیش بینی استفاده از نتایج  مطالعات آمایش سرزمین تحت عنوان "سند ملی آمایش سرزمین" شده است.همانگونه که در ماده 155 پیش بینی تصویب اسناد ملی توسعه در سطوح ملی،بخشی و استانی شده است. هم اینک که 1.5 سال از اجرای برنامه چهارم می گذرد با فعال شدن شورای آمایش سرزمین به تدریج نظر یه های پایه توسعه استانها در دست بررسی و تصویب قرار می گیرد.
ظاهرا همه اسناد ملی توسعه موضوع ماده155 برنامه چهارم نیز تا کنون با پی گیری های دفتر اقتصاد کلان  معاونت اقتصادی و هماهنگی  در مراجع  قانونی مربوطه موردتصویب قرار گرفته است!
 بنا بر واقعیات موجود و نیز ماده 74 قانون برنامه چهارم و دیگر مقررات امید می رود که در  تدوین برنامه پنجم توسعه و برنامه های بعدی بالاخره  از نتایج و پیامد های مطالعات مستمر آمایش سرزمین استفاده شود.

4.   "گاه شمار تاریخی فعالیت های آمایش سرزمین در ایران" نشان می دهد که از سال 1354 با تصویب وظیفه تدوین "طرح جامع سرزمین" برای وزارت مسکن و شهرسازی در مجلس شورای ملی تا سال 1383 با تصویب "سطح کلان سند ملی آمایش سر زمین" در هیات دولت جمهوری اسلامی ایران   تحت عنوان "ضوابط ملی آمایش سرزمین" به مدت  28 سال قوانین،مقررات و ضوابطی که در این مقاله از آن تحت عنوان "فعالیت تدوین قواعد آمایش سرزمین" یاد شده،وضع شده است. قاعدتا این فعالیت می تواند منشائی برای انجام "فعالیت مطالعات آمایش سرزمین" از یک سو  و پیامدی برای آن از سوی دیگر بوده باشد.شواهدی مبنی بر دامن زدن به مطالعات آمایش سرزمین  بر مبنای قواعد تنظیم شده برای آن در دوره مورد بررسی و نیز وضع قواعد و ضوابط آمایش سرزمین بر مبنای این مطالعات  در این ارزشیابی به دست آمده است.برای نمونه اصول هشت گانه مصوب آمایش سرزمین که در سیاست های کلی مصوب رهبری برای برنامه چهارم توسعه در سال 1382 مورد اشاره قرار گرفته است؛ در گزارشات مرحله اول مطالعات دور سوم آمایش سرزمین  در سال1379 ارائه شده است.هرجند که پنج بند سیاست های کلی  مصوب هیات دولت در سال 1382  تحت عنوان: "سیاست های کلی نظام در دوره چشم انداز " در حوزه آمایش سرزمین، چیز دیگری بوده است.درادامه عین 5 بند مصوبه دولت  و هشت اصل مصوبه رهبری آورده شده است.
سياستهاي کلي نظام در دوره چشم انداز  ذیل محور مستقل "آمايش سرزمين، امور زيست محيطي و توسعه پايدار" عبارتند از:
"43- پايدار سازي فرآيند توسعه با تکيه بر حفاظت از محيط زيست و بهره برداري بهينه از منابع.
44- تحقق و توسعه پايدار مبتني بر دانايي در عرصه هاي اجتماعي، اقتصادي،  فرهنگي و زيست محيطي کشور به نحوي که ضمن ارتقاء کيفيت زندگي، حقوق نسلهاي کنوني و آينده نيز محفوظ بماند.
45- آمايش سرزمين بر مبناي مزيتهاي نسبي مناطق به نحوي که هر ايراني به منطقه اي که در آن با عزت و آرامش زندگي مي کند افتخار نمايد.
46- شناخت عناصر سازنده فرهنگ، هنر، دانش و تمدن اسلامي و ايراني به عنوان عناصر هويت ملي و بهره گيري از مزيتهاي تاريخي، فرهنگي مناطق مختلف کشور براي مشارکت فعال مناطق در توسعه پايدار.
47- سازماندهي فضاي ملي، ايجاد تعادل  منطقه اي و تقويت نقش منطقه اي کشور با بهره گيري از قابليتها و مزيتهاي اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و طبيعي سرزمين با هدف ارتقاء جايگاه بين المللي کشور."
اصول  مصوب آمایش سرزمین در سياستهاي کلي برنامه چهارم توسعه جمهوري اسلامي ايران ذیل محور "امور اجتماعى، سياسى دفاعى و امنيتى"  عبارتند از:
"
-ملاحظات امنيتى و دفاعى.
-کارآيى و بازدهى اقتصادى
-وحدت و يکپارچگى سرزمين.
-گسترش عدالت اجتماعى و تعادلهاى منطقه‏اى.
-حفاظت محيط زيست و احياى منابع طبيعى.
-حفظ هويت اسلامى، ايرانى و حراست از ميراث فرهنگى.
-تسهيل و تنظيم روابط درونى و بيرونى اقتصاد کشور
-
رفع محروميتها خصوصاً در مناطق روستايى کشور."

5.   "فعالیت مدیریت آمایش سرزمین"  در 30 سال اخیر بر عهده دو دستگاه اجرایی در سطح کشور بوده است.سازمان مدیریت و برنامه ریزی و وزارت مسکن و شهرسازی.مشاهدات نشان می دهد که مدیریت آمایش سرزمین  در سازمان مدیریت و برنامه ریزی  در کل دوره مورد بررسی علیرغم تغییرات تشکیلاتی فراوان پیش آمده ،جریانی ادغام شده در فرایند برنامه ریزی توسعه کشور نبوده است بلکه جریانی مجزا و در کنار آن بوده است.تا کنون جریان "تدوین اسناد آمایش سرزمین" و جریان "تدوین لوایح برنامه های 5 ساله توسعه"در سازمان برنامه وبودجه و خلف آن سازمان مدیریت و برنامه ریزی به طور مجزا عمل کرده اند.ضمن اینکه در همین دوره وزارت مسکن و شهرسازی نیز در جریان تدوین طرح جامع سرزمین  و طرح های کالبدی که وجوه اشتراک بسیار زیادی با فعالیت های آمایش سرزمین دارد؛کار خود را کرده است و بر حسب نظر کارشناسان مطلع علیرغم تلاش برای تقسیم کار و ایجاد هماهنگی  و انجام طرح های مشترک رابطه سازمان مدیریت و وزارت مسکن در این زمینه غیر شفاف و فرایند انجام فعالیت ها، تکاملی نبوده است..



گفته می شود که آمایش سرزمین فرایندی دراز مدت است و برنامه های پنج ساله توسعه فرایندی کوتاه مدت است! لذا یک فرایند دراز مدت در درون فرایند کوتاه مدت جای نمی گیرد! در مقابل می توان گفت: اگرآغازی برای شروع یک فرایند دراز مدت در نظر نگیریم،این فرایند هیچ گاه محقق نخواهد شد.شواهد موجود نشان می دهد که با حفظ ساختار برنامه ریزی موجود در سازمان مدیریت امکان اینکه از نتایج مطالعات آمایش سرزمین به صورت عملیاتی در برنامه چهارم توسعه  و برنامه های بعدی توسعه  استفاده شود به اندازه همین امکان در گذشته است!! طراحی و به کار گیری " نظام برنامه ریزی مبتنی بر آمایش سرزمین " به عنوان جریان واحد برنامه ریزی توسعه در کشور، حداقل احتمال انسجام  فعالیت های برنامه ریزی در درون سازمان مدیریت را بیشترخواهد کرد. امری که چندان محتمل به نظر نمی رسد.

 

تحلیل یافته های ارزشیابی

یافته های ارزشیابی نشان داد که از یک سو عزم واراده کافی در بکار زدن نتایج مطالعات آمایش سرزمین در تدوین و اجرای برنامه های توسعه وجود نداشته است و از سوی دیگر قوانین، قواعد ،مقرارت متناسب و همسو  و گریز ناپذیر برای اعمال  همه مقتضیات آمایش سرزمین،حاکمیت ندارد.از سوی سوم نیز سازماندهی  موجود نظام مدیریتِ برنامه ریزی در سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور  فاقدانسجام و یکپارچگی لازم  به منظورطراحی،برنامه ریزی و تدوین و اجرای برنامه های توسعه، متناسب با مقتضیات آمایش سرزمین است.از اینها که گفتیم به این نتیجه می رسیم که : در حال حاضر نیازمند  طراحی و به کار گیری " نظام برنامه ریزی مبتنی بر آمایش سرزمین " به عنوان جریان واحد برنامه ریزی توسعه در سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور و به عبارت ِ عنوانِ یکی از خلاصه مقالات پذیرفته شده برای همایش (فولادی،1385) "تدوین نظام یکپارچه طراحی و برنامه ریزی توسعه سرزمین" هستیم.

نکته ای که نباید فراموش کرد اینکه یافته های این ارزشیابی نشان داد که فعالیت های انجام شده  آمایش سرزمین در ایران  تا کنون چندان مورد ارزشیابی و نقد قرار نگرفته اند و کفایت کمی و کیفی آن برای به کارگیری قابل بحث و مداقه است.مدیر کل دفتر آمایش سرزمین سازمان مدیریت وبرنامه ریزی کشور در دی ماه 1382 در این زمینه گفته است:

" قطعاً اگر امروز بخواهيم آمايش سرزمين را مبنا قرار بدهيم، نه آمايش سرزمين آنقدر دست پري دارد كه بتواند پاسخگوي همه مسائل باشد و نه همه آمادگي پذيرش ديدگاههاي آمايش سرزمين را دارند.همگي بايد فرايند تكميلي و تكاملي را شروع كنيم. فكر مي كنم در برنامه چهارم گام هاي جدي در اين رابطه برداشته شده كه ما را براي برنامه پنجم بهتري آماده مي كند.( کتابچی،1382)

 

بخش دوم مقاله را در اینجا بخوانید.

 

بازگشت به فهرست مقالات